محقق نمىشود ، به‌طور طبيعى جهان ديگرى بايد در كار باشد . » « 1 » ( خضوعا قياما قد ألجمهم العرق و رجفت بهم الارض فأحسنهم حالا من وجد لقدميه موضعا و لنفسه متّسعا ) خداوند ، آفريدگان را روز قيامت براى حسابرسى و مجازات بر مىانگيزد و آنان همانند اسيران برهنه رانده مىشوند و چون به صحراى محشر مىرسند بر پاهاى خود برهنه مىايستند و عرق سر تا پايشان را فرا مىگيرد . امام عليه السّلام در توصيف اين صحنه مىفرمايد : « فأحسنهم حالا من وجد لقدميه موضعا » اين تعبير كنايه از تعداد زياد آفريدگان است . بديهى است كه عذاب آخرت در شكلهاى گوناگون آن به ستمكاران و مجرمان اختصاص دارد و اما كسى كه نيكى كند و تقوا پيشه دارد پاداشى نيكو خواهد داشت . پيامبر مىفرمايد : خداوند آن‌گونه با شما برخورد مىكند كه شما با بندگانش برخورد كرديد . نيكوكاران در دنيا و آخرت نيز نيكوكار خواهند بود . « 2 » ( فتن كقطع اللّيل المظلم لا تقوم لها قائمة و لا تردّ لها راية . . . ) امام عليه السّلام به فتنه‌هايى اشاره مىكند كه پيش از اين در خطبه 101 گذشت . در خطبه‌هاى ديگر نيز از آنها ياد شده بود . از اين روى به شرح بيشتر نپرداخته و تنها از اين آيه شريفه ياد مىكنيم : « با آنان بجنگيد تا ديگر فتنه‌اى نباشد و دين مخصوص خدا شود . پس اگر دست برداشتند تجاوز جز بر ستمكاران روا

--> ( 1 ) . المعجم القانونى ، حارث سليمان فاروقى : 1 / 207 ؛ 2 / 447 . ( 2 ) . المعجم الكبير : 6 / 264 ، ح 6112 ؛ المعجم الاوسط : 1 / 56 ، ح 156 ؛ المعجم الصغير : 1 / 133 ، ح 199 .